چند رسانه ای های آموزشی

چند رسانه ای از تلفیق چندین رسانه تشکیل شده است. در واقع، چند رسانه ای به تلفیقی از محتوای شنیداری، دیداری و چاپی گفته می شود که از طریق مجراهای گوناگون عرضه می شود.  چند رسانه ای آموزشی، نوعی چند رسانه ای است که با اهداف آموزشی تهیه می شود. هدف اصلی از طراحی چند رسانه ای ها، ترکیب ابزارها به بهترین وجه و به منظور برآوردن نیازهای حیطه ای از محتوای خاص با در نظر داشتن توانایی ها و کمبودهای یادگیرندگان، زیرساخت ها و شرایط نظام مند محیط یادگیری است (حداد و دیگران، به نقلِ رضوی، 1386).

برای چندرسانه ای ها تعریف ها و توصیف های متعددی ارائه شده است. از جمله می توان گفت چندرسانه ای هرگونه تلفیق متن، تصویر، صدا، پویانمایی و ویدیو است که با رایانه و یا سایر ابزار های الکترونیک ارائه می شود.

آموزش های چند رسانه ای، به آموزش هایی اطلاق می شود که در آن ها هم از متن ( متن نوشتاری بر روی صفحه نمایش یا متن به صورت بیان)، و هم از تصویر (ثابت یا ویدیو و پویا نمایی)، استفاده می شود (مایر[1]، 2001؛ 2005). فنریچ[2] (1997، به نقلِ رضوی، 1386) چند رسانه ای آموزشی را این گونه توصیف کرده است: «چند رسانه ای آموزشی ترکیب مهیج سخت افزار و نرم افزار رایانه ای است که به شما اجازه می دهد ویدیو، پویانمایی، صدا، گرافیک و متن را با یکدیگر ترکیب کرده و برنامه ای آموزشی بسازید که از طریق صفحه ی نمایش رایانه قابل عرضه باشد». فرض بر این است که وقتی متن با تصویر همراه می شود، پردازش اطلاعات و فرآیند یادگیری تسهیل می گردد ( مایر و اندرسون[3]، 1992؛ مایر و سیمس[4]، 1994).

اصطلاح چند رسانه ای ها در گذشته به عنوان استفاده از چندین رسانه به طور همزمان تلقی می شد. مانند: استفاده از پروژکتور اسلاید و دستگاه ضبط صوت و یا استفاده از پروزکتور فیلم و اسلاید به طور همزمان. اما امروزه مراد از چند رسانه ای، تلفیق چندین رسانه در قالب یک رسانه، و به عبارتی تلفیق چند نظام نمادین با یکدیگر است (امیرتیموری، 1390). در چند رسانه ای های آموزشی سعی می شود تا محتوای آموزشی با ایجاد یک محیط جذاب و کاربردی به صورت تعاملی، به کاربر آموزش داده شود و کاربر نیز می تواند به صورت آنلاین یا غیرآنلاین آن را مشاهده نماید (حسینی غنچه، 1391).

هدف اصلی از طراحی چندرسانه ای، ترکیب ابزارها به بهترین وجه و به منظور برآوردن نیازهای حیطه ای از محتوای خاص با درنظر داشتن توانایی ها و کمبودهای یادگیرندگان، زیر ساخت ها و شرایط نظام مند محیط یادگیری است. نکته ی کلیدی در تعریف چندرسانه ای ها وجود همزمان چندین رسانه در انتقال پیام از طریق آنان است. نکته کلیدی برای ایجاد چنین تجربه ای آن است که گرافیک، ویدیو و صدا را همزمان داشته باشیم، نه آنکه آنها را به طور پیاپی ارائه دهیم (رضوی، 1386).

موضوع استفاده از چندرسانه ای ها در آموزش، بسیار مورد بحث قرار گرفته است. مطالعاتی وجود دارد که برنامه های چندرسانه ای را ابزاری اثربخش در فرایند تدریس- یادگیری می دانند و اثبات کرده اند که چندرسانه ای ها دارای اثربخشی آموزشی قابل توجهی هستند. چندرسانه ای ها توجه و علاقه یادگیرندگان را جلب می کنند، یادگیری را سریع تر، موثرتر و پایدارتر می کنند، تجارب واقعی، عینی و حقیقی ای را در اختیار یادگیرندگان قرار می دهند که کسب آنها از راه های دیگر امکان پذیر نیست (فردانش، 1382). همچنین پژوهش های دیگر نشان داده اند که آموزش مبتنی بر چندرسانه ای ها می تواند به درک مطلب و یادداری دانش آموزان کمک کند(موسی رمضانی، 1390).

عناصر نظام چندرسانه‌ای

 هر نظام چندرسانه‌ای از رسانه‌های گوناگونی مانند متن، صوت، تصویر، ویدئو، و جز آن تشکیل می‌شود. در این بخش، به توصیف مهم‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده آنها می پردازیم.

  1. متن: نخستین و مهم‌ترین مجرا یا کانال مبادله اطلاعات که فن‌آوری رایانه توانست آن را به‌ صورت دیجیتال[5] ذخیره و بازیابی کند، متن است. در واقع، صوت، تصویر، و ویدئو پیش از آنکه بتوانند به صورت دیجیتال ارائه شوند، نیاز به پردازش بسیار دارند. استفاده از متن برای ارائه اطلاعات، در بسیاری موارد مهم‌ترین عنصر تشکیل‌دهنده هر نظام چندرسانه‌ای است. علاوه بر این، در برخی موارد، استفاده از متن برای نشان دادن فهرست‌های انتخاب برنامه‌ها[6]، عملکرد کلیدها، راهنمای استفاده‌کنندگان، و جز آن از اهمیت خاصی برخوردار است.

متن را معمولا به سه روش وارد برنامه چندرسانه‌ای می‌کنند: الف) تایپ کردن متون مختلف از طریق برنامه‌های واژه‌پرداز مانند ورد[7]؛ ب) پویش[8] اسناد چاپی و تبدیل آنها به داده های الکترونیکی از طریق برنامه‌های مختلف مانند آکروبات پی. دی. اف[9]؛ و ج) استفاده از منابع الکترونیکی نوشتاری دسترس‌پذیراز طریق اینترنت.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام‌های چندرسانه‌ای، در قیاس با نظام‌های چاپی، وجود امکانات بالقوه آنها در ارائه محیطی جذاب و گیرا برای مطالعه و خواندن متن است. برای نمونه، استفاده از حروف با رنگ‌های مختلف همراه با اندازه و جلوه‌های گرافیکی متنوع می‌تواند جذابیت خاصی به برنامه‌های چندرسانه‌ای ببخشد. بنابراین، از ابتدا باید در صفحات مختلف چند رسانه ای برای انتخاب رنگ، اندازه، شکل، فاصله سطرها، تورفتگی‌ها، چیدن کلمات در پنجره نمایش، جلوه‌های گرافیکی مختلف، و نحوه دسترسی به اطلاعات نوشتاری سیاست مشخصی را در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر، طراح چند رسانه ای آموزشی باید با اصول طراحی پیام های آموزشی آشنایی کامل داشته باشد.

یکی از قابلیت‌های مهم نظام چندرسانه‌ای انعطاف‌پذیری آن در راهبری[10]، تعامل، و دسترسی به اطلاعات است. از این رو، فرامتن[11]در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای به‌عنوان قابلیتی مهم و کارآمد برای دسترسی به اطلاعات، مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ و شاید بتوان گفت که استفاده از فرامتن در نظام‌های چندرسانه‌ای تا حدود زیادی اجتناب‌ناپذیر است.

  1. صوت: استفاده از صدا در نظام چندرسانه‌ای، از کلام و موسیقی گرفته تا جلوه‌های شنیداری[12]مانند صدای اتومبیل یا بارش باران، برای تقویت متن، تصویر، و فیلم کاربرد دارد. استفاده از صدا به ‌صورت موسیقی برای پدید آوردن فضایی جذاب و گیرا، گفتار برای توضیح مفاهیم و تلفظ صحیح کلمات، و نیز جلوه‌های شنیداری برای برانگیختن انگیزه و توجه استفاده‌کنندگان، در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای کاربرد دارد.

لذت شنیدن موسیقی، گفتار، و جلوه‌های شنیداری از مهم‌ترین عواملی است که بر ارائه هر برنامه چندرسانه‌ای موفق تأثیر می‌گذارد. البته، در این میان، کیفیت و محتوای صدا از اهمیت خاصی برخوردار است. اگر صدا از کیفیت خوبی برخوردار نباشد یا کاملاً مرتبط و بجا به کار نرود، استفاده‌کننده را آن‌طور که باید جذب نخواهد کرد و حتی می تواند عامل بی توجهی و مانع یادگیری شود. استفاده از موسیقی متن در هنگام ورود به برنامه می‌تواند جلوه و جذابیت خاصی به برنامه ببخشد و مخاطبان را در ادامۀ مشاهده برنامه ترغیب کند. در عین حال، به‌کارگیری نادرست قطعات شنیداری می‌تواند برای استفاده کنندگان جنبه مزاحمت‌آمیز داشته باشد. از این رو، باید در برنامه های چند رسانه ای امکاناتی برای قطع و وصل یا بلند و کوتاه کردن صدای قطعات شنیداری پیش‌بینی گردد.

  1. تصویر و گرافیک: یکی از تحولات عظیم در نظام‌های چندرسانه‌ای تبدیل عکس و دیگر تصویرها به رمزهای دیجیتال است که سبب شد بتوان تصاویر ثابت و گرافیک‌ها را بر روی صفحه نمایش رایانه نمایش داد.

امروزه در بسیاری از نظام های چند رسانه ای، برای توصیف دیداری مفاهیم پیچیده استفاده از تصویر به جای استفاده از متن، رواج دارد. زیرا تصویر به‌صورت مشخص‌تر و جذاب‌تر مفاهیم را انتقال می‌دهد. استفاده از تصاویر مناسب یکی از اساسی‌ترین ویژگی‌های نظام‌های چندرسانه‌ای است. از تصاویر، علاوه بر محتوای برنامه، می‌توان برای طراحی رابط های گرافیکی کاربر[13] نیز استفاده کرد.

  1. ویدئو: شاید یکی از جذاب‌ترین و در عین حال، پیچیده‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده نظام چندرسانه‌ای را بتوان ویدئو به شمار آورد. در حوزه نظام‌های چندرسانه‌ای، این اصطلاح به تصاویر متحرک دیجیتال که امکان نمایش آنها از طریق رایانه وجود دارد، اطلاق می‌گردد. متن و تصاویر ثابت، در برخی موارد، رسانه‌های کاملی برای توصیف و شرح عملکردها و ساختارهای پیچیده نیستند. از این رو، در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای از تصاویر ویدئویی نیز استفاده می‌گردد.
این مطلب مشابه را هم بخوانید :   مهمترین الگوها و نظریه‌های عزت نفس

مشکل اصلی بر سر راه استفاده از تصاویر ویدئویی در برنامه‌های چندرسانه‌ای این است که به فضای ذخیره اطلاعات بسیار زیادی نیاز دارند. به همین علت، در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای برای کاستن حجم قطعات ویدئویی، آن تصاویر در ابعاد کوچک‌تری نسبت به صفحه نمایش رایانه نشان داده می‌شوند. با این حال، باز هم استفاده از قطعات ویدئویی نسبت به متن، صدا، و تصویر ثابت نیاز به فضای ذخیره‌سازی و پردازش بسیار بالاتری دارند. از این رو، از روشی به نام فشرده‌سازی برای کاهش فضای مورد نیاز برای ذخیره‌سازی این اطلاعات استفاده می‌شود.

شاید بتوان این‌طور استنباط کرد که قطعات ویدئویی در برنامه‌های چندرسانه‌ای بیشترین جذابیت و تقاضا را از سوی استفاده‌کنندگان دارند؛ زیرا با رجوع به آنها بهتر و قوی‌تر از هر رسانه دیگر می‌توان واقعیت های دارای حرکت را درک کرد. در برنامه چندرسانه‌ای، اغلب برای وارد کردن قطعات ویدئویی، از تبدیل فیلم‌های متحرک و ویدئویی معمولی به دیجیتال یا فیلم‌برداری به روش دیجیتال استفاده می‌شود.

  1. پویانمایی: حرکت سریع و پیاپی تصاویر ثابت همراه با ایجاد تغییرات اندک در آنها را پویانمایی می‌گویند. در نظام چندرسانه‌ای، از طریق افزودن پویانمایی می‌توان بسیاری از مفاهیم را به‌صورت تصاویر متحرک نمایش داد. از نظر جنبه‌های آموزشی، به‌کارگیری پویانمایی در برنامه چندرسانه‌ای می‌تواند میزان یادگیری و درک استفاده‌کنندگان را افزایش دهد. در بسیاری موارد، نشان دادن شیوه کار و اجزای مختلف یک دستگاه بدون استفاده از پویانمایی بسیار دشوار است. اهمیت استفاده از پویانمایی در برنامه‌های چندرسانه‌ای در آن است که هنگامی که امکان اجرای واقعی صحنه‌ای خاص و فیلمبرداری از آن وجود نداشته باشد، با استفاده از پویانمایی می‌توان اقدام به بازنمائی تصویری آن کار کرد. امروزه، برنامه‌های کاربردی قدرتمندی برای تولید پویانمایی وجود ندارد که فرآیند اجرائی آن را تسهیل ‌کنند.

چند رسانه ای های رایانه ای این امکان را برای یادگیرندگان فراهم کرده اند تا بتوانند از طریق ترکیبی از متن، صدا و تصاویر ثابت و متحرک با کنترل خود و بنا به نیاز های خویش از منابع آموزشی استفاده کنند. متخصصان آموزشی، فرصت درگیر ساختن یادگیرندگان را با این صراحت در یادگیری و مشکل گشایی، از مزایای بسیار جذاب چند رسانه ای ها می دانند. در زیر به برخی از مهمترین مزایای چند رسانه ای های آموزشی اشاره می کنیم.

مزایای چند رسانه ای های آموزشی

امیر تیموری (1390)، مزایای چند رسانه ای ها را به شرح زیر بیان می کند:

1- با استفاده از چند رسانه ای ها، نسبت به زمانی که از آنها استفاده نمی شود، متوسط زمان یادگیری به میزان زیادی- در مواردی تا 80 درصد- کاهش می یابد و سطح پیشرفت تحصیلی دانش آموزان بیش از یک انحراف استاندارد بالاتر افزایش می یابد (کولیک، 1986، به نقلِ امیرتیموری، 1390).

2- استفاده از مجراهای ارتباطی متنوع مانند: متن، گفتار، تصویر، موسیقی، حرکت و … در چند رسانه ای ها، سبب جذابیت بیشتر برنامه ها و افزایش انگیزه در یادگیرندگان می شود.

3- فردی کردن آموزش و یادگیری بر اساس ویژگی ها و انتخاب های خود یادگیرندگان از دیگر مزایای چند رسانه ای ها می باشد.

4- در برنامه های آموزشی چند رسانه ای، امکان ارایۀ بازخورد سریع و بلافاصله به رفتارهای یادگیرندگان فراهم است و آنها می توانند بر همین اساس به تصحیح پاسخ های غلط احتمالی خود، اقدام کنند.

5- یکی از مشکلات اساسی آموزش های سنتی این است که، در اغلب موارد، دانش بدون توجه به زمینۀ آن آموزش داده می شود. اما، در یادگیری موقعیتی[14]، سعی بر این است که یک دانش خاص، درست در شرایط و زمینۀ کاربردی آن، آموزش داده شود. چند رسانه ای ها به صورت های گوناگون- از جمله شکل دهی به موقعیت های شبیه سازی شده- می توانند شرایطی را که دانش مورد آموزش در آن استفاده می شود، برای یادگیرندگان زنده کنند.

6- چند رسانه ای ها با استفاده از ابزارهای گوناگون، امکان تعامل یادگیرندگان را با یکدیگر، با معلم، جهان دانش، و مادۀ درسی فراهم می کنند.

رضوی (1386)، نیز مزایای چند رسانه ای ها در آموزش را به شرح زیر می داند:

1- استفاده از حواس چند گانه برای یادگیری

2- تمرین بیشتر برای رسیدن به حد تسلط

3- تسهیل مشارکت میان دانش آموزان

4- کمک به دانش آموزان برای ایجاد ارتباط بین مفاهیم

5- انعطاف پذیر بودن برنامه در مقابل نیاز یادگیرندگان

6- برقراری تعامل و رابطۀ دو سویه با کاربر

با توجه به مزایای گفته شده برای چند رسانه ای های آموزشی، این سؤال پیش می آید که آیا بکارگیری صرف چند رسانه ای ها در آموزش منجر به دست یافتن به این مزایا می شود؟ پاسخ قطعاً خیر است. با وجود فوایدی که در به کارگیری چندرسانه ای ها در آموزش وجود دارد، اما در صورتی که یک چند رسانه ای از طراحی آموزشی مناسبی برخوردار نباشد، آموزش اثربخش نخواهد بود. در واقع آموزش اثربخش نیاز به طراحی مناسب دارد. اگر معلمان بخواهند فرآیندهای تدریس- یادگیری را مؤثر نمایند، باید دارای تفکر دقیق طراحی باشند (دیناروند، 1390).

همانطور که در ابتدا گفته شد، هر یک از رویکرد های رفتارگرایی، شناخت گرایی، ساختن گرایی و ارتباط گرایی، دارای اصول و موارد کاربرد خاص خود هستند. بهره گیری مناسب از این اصول می تواند به طراحان چند رسانه ای ها کمک کند تا یک موقعیت آموزشی- یادگیری کارآمد را شکل دهند. در واقع، چنین موقعیت های آموزشی- یادگیری می توانند به جای معلم محور بودن، شاگرد محور، به جای آموزش محور، یادگیری محور، به جای انفعالی بودن، تعاملی، و به جای انتقال دانش، فراهم آورندۀ شرایط چالش های ذهنی و یادگیری چگونه یاد گرفتن و کسب دانش شخصی باشند (هافستتر، 2001؛ به نقلِ امیرتیموری، 1390).

مدیریت بار های شناختی در چند رسانه ای های آموزشی

چه کنیم تا چند رسانه ای های آموزشی ما در دستیابی به اهداف آموزشی- یادگیری مورد نظرمان موفق تر و کارآمدتر باشند؟ از دیدگاه نظریه بار شناحتی، هر گاه بتوانیم هر یک از انواع بار شناختی را به نحو مقتضی مدیریت کنیم، شرایط یادگیری بهتری را برای یادگیرندگان خود فراهم آورده ایم، اما چگونه؟

خوشبختانه محققان بسیاری در این زمینه پژوهشاتی را انجام داده و به نتایج جالبی نیز دست یافته اند. یکی از این محققان ریچارد مایر است که یافته های وی در زمینه چند رسانه ای ها با عنوان ” اصول طراحی چند رسانه ای مایر” اشتهار دارد. اصول مایر رهنمودهای مفیدی را در مورد طراحی چند رسانه ای های آموزشی به گونه ای که ضمن جالب و جذاب بودن، بتوانند بار شناختی یادگیرندگان را نیز به نحو مقتضی مدیریت کنند، ارائه می کنند. نظریه زیربنائی مورد استفاده مایر در انجام پژوهشات و ارائه اصلهای طراحی چند رسانه ای ها به نام ” نظریه شناختی یادگیری چند رسانه ای[15]” خوانده می شود

[1]– Mayer

[2]-Fenrich

[3]– Anderson

[4]– Mayer & sims

[5]– Digital

[6]– Menu

[7]– MS Word

[8]– Scan

[9]– Acrobat Pdf

2- Navigation: چگونگی حرکت و مسیریابی کاربر از یک صفحه (اسلاید) به صفحه دیگر.

3- Hypertext: شبکه ای متشکل از اطلاعات متنی و رابطها (لینکها) است که کاربر را قادر می سازد بر اساس نیاز و انتخاب خود، از یک متن یا صفحه، به متن یا صفحه دیگر برود.

[12]– Sound effects

2- User Graphic Interface: بخش دیدنی و قابل لمس یک نرم افزار است که کاربر مستقیماً با آن سروکار دارد. درواقع، فضایی است که در آن تعامل بین کاربر با ماشین رخ می دهد. رابط گرافیکی کاربر، نشانه های تصویری یا نوشتاری روی صفحه نمایش رایانه است که به کاربر امکان تعامل با رایانه و استفاده از نرم افزار را می دهد.

[14]– Situated learning

[15]– Cognitive theory of learning multimedia (CTLM)